Moloch

Estou a ler a Septuaginta na traducción española coordinada polos filólogos do CSIC Natalio Fernández Marcos e María Victoria Spottorno Díaz-Caro. É unha lectura que mostra unha parte da pluralidade textual das primeiras biblias.

Algunhas variantes podemos atribuílas a erros. Outras debémolas á ideoloxía ou teoloxía de cada compilador, copista ou traductor. Como di a paremia portuguesa, quem conta um conto aumenta um ponto.

Traio hoxe un exemplo do Levítico: a prohibición do culto ao deus cananeo Moloch. A idolatría do deus Moloch parécenos hoxe especialmente noxenta porque exixe o sacrificio de nenos.

A primeira referencia está en Levítico XVIII, 21, que vén así na Vulgata:

De semine tuo non dabis ut consecretur idolo Moloch, nec pollues nomen Dei tui. Ego Dominus.

E así na King James Version:

And thou shalt not let any of thy seed pass through the fire to Molech, neither shalt thou profane the name of thy God: I am the Lord.

Pero os traductores orixinais da Septuaginta non transliteraron ao grego o nome propio Moloch e actuaron como se houbese un nome común coa mesma raíz hebrea “m-l-k”, que evoca os significados de “rei” ou “gobernante”. Traducen ἄρχων e isto é o que encontramos na versión española:

Y no entregarás algo de tu simiente para dar culto a un mandatario; y no profanarás el nombre santo. Yo soy el Señor.

Supoño que as persoas que traduciron o Levítico ao grego sentían tanto noxo pola idolatría que usaron un eufemismo. Unha práctica que me recorda os ritos apotropaicos.

Como curiosidade, a versión galega (SEPT) cambia o significado do versículo, e non sei o motivo, non lle encontro paralelos noutras biblias. Pero esa é outra historia e debe contarse noutro lugar.

Advertisements

A diglosia de Roma

Leo un pouco de Suetonio e vexo que tamén Roma tiña a súa diglosia.

Os romanos cultos estudaban grego, escribían ás veces en grego e mesmo usaban na súa fala citas e paremias do grego. A miña ignorancia é tan profunda que, por citar un de moitos casos, aínda souben hai pouco que o libro de meditacións do emperador Marco Aurelio estaba orixinalmente en grego.

Na vida de César (82) eu esperaba encontrar algo parecido a “tu quoque, fili mi” (ou “et tu, Brute” como en Shakespeare) e o que encontrei foi isto:

καὶ σὺ τέκνον

E na vida de Augusto (25) esperaba encontrar “festina lente” e encontrei iso mesmo pero en grego:

σπεῦδε βραδέως

Ese “speude” grego ten curiosamente a mesma raíz indoeuropea que o inglés “speed”. E ese “bradeos” é a mesma palabra que deu na xiria médica tecnicismos como “bradicardia”.

Vísteme amodo que levo présa.

Galician-style potlatch

Nas festas e nas casas da aldea galega, e tamén nalgún restaurante enxebre, asisten o convidado ou o cliente a unha farturenta sucesión de manxares. Ás veces sinto que a cantidade e variedade exceden a razonable hospitalidade e recordo o potlatch, o fetichismo da mercadoría e o consumo conspicuo.

As festas, os sacrificios e os deuses son hoxe distintos (aparentemente) ós das épocas preindustriais. Con todo, aínda quedan restos fragmentarios na memoria, como o desta fermosa paremia galega, que expresa o exceso das celebracións cun imposible:

Hoxe imos meter o pote grande dentro do pequeno.

Notas

O potlatch coñecino nun dos meus libros preferidos, unha obra de divulgación escrita polo antropólogo Marvin Harris, Cows, Pigs, Wars and Witches: The Riddles of Culture (1974). Eu lin a traducción española, Vacas, cerdos, guerras y brujas: los enigmas de la cultura (1980; ISBN: 9788420617558).

O concepto de consumo conspicuo coñecino nun libro de Thorstein Veblen, The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions (1899), publicado en español como Teoría de la clase ociosa (2004; ISBN: 9788420683393).

So recomendaría o libro de Veblen a especialistas, é moi repetitivo, de lectura pesada, carece de notas ou referencias e procede nos argumentos por intuición máis que por método científico. Ademais, o concepto de consumo conspicuo non engade moito ás teorías marxianas de fetichismo da mercadoría e alienación.

Le beau du monde

Lin estes días El Llano en llamas e Pedro Páramo, as obras que fixeron famoso a Juan Rulfo.

Pedro Páramo lino na edición que preparou José Carlos González Boixo (ISBN 9788437604183), que inclúe en apéndice unha breve entrevista co autor.

A obra deixa moito á interpretación do lector. Tanto é así que os críticos, filólogos, especialistas en literatura, discrepan sobre aspectos relevantes; e o propio autor parece ter claras algunhas cousas que é difícil deducir da lectura.

A recepción dunha obra de arte non é unívoca, é sempre polisémica ou polifacética, é unha cebola con cen capas. Uns ven o vaso medio cheo e outros medio vacío, e outros nin vaso ven. Porque cando un apunta á lúa, entre os que perciben o xesto hai quen mira para o dedo, quen mira para a lúa sen entender (igual é que non hai nada que entender), quen ve na lúa un artigo enciclopédico e quen vive unha experiencia mística ou todas estas, simultánea ou sucesivamente.

Digo isto porque a moitos lles chamará a atención que o editor dunha narración con tanta violencia, desesperación e miseria humana pregunte isto ó seu autor:

[…] ¿Podría interpretarse la lluvia como un final optimista de la novela?

Rulfo di que non, que é o pesimismo de chover cando xa non hai remedio nin esperanza, que a rexeneración da terra chega tarde, cando xa non a necesitan.

Creo que Rulfo responde á defensiva, como un mestre budista, como un agricultor de Jalisco ou de Galicia, non quererá que das súas palabras se deixe traslucir unha concesión ó optimismo cando a obra é deliberadamente un berro existencial e unha denuncia dolorosa da maldade e do desamparo de quen sofren esa maldade.

Con todo eu simpatizo coa intuición de José Carlos González Boixo. Por moito que leamos no Qohélet que “todo é un sopro” ou vanitas vanitatum tamén temos outro sopro, o espírito que anima o mundo.

Por moito que Antoine de Chandieu nos seus Octonaires sur la vanité et inconstance du monde e os demais poetas e filósofos do contemptus mundi nos digan cousas así:

Le beau du monde s’efface
soudain comme un vent qui passe,
soudain comme on voit la fleur
sans sa première couleur,
soudain comme une onde fuit
devant l’autre qui la suit.
Qu’est-ce doncques de ce monde?
Un vent, une fleur, une onde.

É certo. As fermosuras do mundo desaparecen axiña. Pero habelas hainas, aínda que so sexa no propio misterio da existencia consciente. E despois dunha onda vén outra, unha primavera logo de cada inverno.

Sigue ao códice

Estou a ler un libro que trata dos descubrimentos de varios elementos químicos, con referencias aos usos que tiveron na industria, nas artes plásticas e na literatura. O libro é de Hugh Aldersey-Williams e o título orixinal é Periodic Tales: A Cultural History of the Elements, from Arsenic to Zinc. Eu leo a traducción española, “La tabla periódica: La curiosa historia de los elementos” (ISBN 9788434405974).

Na páxina 392 encontramos que o químico William Ramsay, descubridor de cinco gases nobres, escribiu un artigo para defender as súas investigacións fronte aos escépticos. O que me chamou a atención é que, despois dun traballo empírico excelente, encabezase o artigo con este aforismo (recollido na obra Religio Medici publicada no 1643 por Thomas Browne):

Natura nihil agit frustra.

Este pensamento aparece xa en Aristóteles e reaparece moitas veces na Historia, vestido con distintas roupas, cada vez que un home de ciencia intenta absolutizar as súas intuicións, prexuízos ou crenzas: desde Natura abhorret a vacuo ata Natura non facit saltus ou o einsteniano “Deus non xoga aos dados”. Os galegos temos unha enxebre paremia que vén ao caso, non dar puntada sen fío.

Non so desexamos que o mundo teña senso, ademais odiamos estar equivocados e incluso facemos cherry picking. Pero a realidade mostra ser máis profunda e complicada que calquera percepción, teoría ou sistema humano.

A única actitude verdadeiramente científica é a que está sempre aberta á realidade, por discrepante ou contradictoria que poida ser respecto aos nosos prexuízos e teorías, como dicía o musicólogo Friedrich Ludwig:

Se un códice non segue as miñas teorías, sigue ao códice.

Humor psicoterapéutico

O humor é en si psicoterapéutico e ademais encontrei por aí un par de chistes sobre a propia psicoterapia. Espero que ninguén se ofenda, teño claro que hai psicoterapias eficaces e bos psicoterapeutas, aínda que non é ouro todo o que reloce. En todo caso, estas viñetas están feitas e publicadas cum animo jocandi.

De postre, un chiste que me recorda a anotación que escribín onte. O chiste copieillo (graciñas) ao inimitable andressolo:

Poesía, verso e prosa

¿Que é poesía? Primeiramente non confundamos poesía con verso, con rima, con métrica. De feito hai versos prosaicos e hai prosa poética. E como non estudei en profundidade estes fenómenos teño que remitirme ás miñas lecturas, como o “Querido Tomás” de Xosé Neira Vilas, un escritor fetiche para min.

N. B. Se un segue o enlace verá que cando escribín aquilo sobre Neira Vilas el aínda estaba vivo, agora estará no ceo se é que o ceo existe.

¿Que é poesía? Non debo caer no erro do extremo emocional e clasificar como poesía exclusivamente aquilo que me transmite algo a min, subxectivamente, particularmente, como se fose unha revelación persoal, profética, dun espírito. Non debo falar de verdadeira poesía, como se a verdade fose, a este nivel do discurso, algo obxectivable.

Pregúntome que é poesía coa historia persoal que teño detrás e diante de min, cos conceptos e a linguaxe que teño, apropiados ou non, porque non teño máis historia, nin menos, e non teño máis conceptos, nin menos. Aínda que como Groucho Marx se me preguntan polos meus principios eu son humano e chego a ser tan incoherente que diría:

Estes son os meus principios. E se non che gustan… teño outros.

Pregúntome que é poesía con Álvaro Cunqueiro, outro escritor fetiche para min, acusado por algúns de “ser de direitas”, e con Silvio Rodríguez, que ademais de poeta é músico, un artista total, acusado por algúns de “ser de esquerdas”. Un reduccionismo noxento e ás veces hipócrita, xa que os dogmáticos de direitas nunca tragaron a Cunqueiro e os dogmáticos de esquerdas nunca tragaron a Silvio, por moito que intentasen aproveitarse deles e instrumentalizalos. Non so as obras artísticas, tamén as vidas de Cunqueiro e Silvio dan mostras abondo dun espírito crítico difícil de encadrar en dous trazos mal riscados nun papel, os papeis terman do que lles poñen e internet nin che conto.

Creo que diante da poesía cómpre suspender o xuízo como facían os pirrónicos. Cómpre ás veces disociar, por contradictorio que pareza, a obra dos poetas e dos místicos da fachenda ou da perplexidade que poidamos sentir por causa do seu aparente compromiso político ou por causa da súa aparente falta de compromiso político. Algo así como distinguir entre o Paulo pecadento –e que se recoñece pecadento– e o Paulo apóstolo.

Esta canción disque a compuxo Silvio no ano 1969. Apareceu no disco “Días y flores” (1975). Eu nacín no 1972 e vivo nunha burbulla de ideoloxía e desinformación, nunha zaragallada de empanada mental que ten pouco que ver con esa época de revolucións.

Era o tempo da composición un tempo tinxido por unhas “condicións prácticas e mundanas” (cf. Marvin Harris) que a memoria deformante (a cuotidiana e a do realismo máxico) me impide compartir plenamente. Como anécdota ilustrativa, coñecín esta canción baixo outras “condicións prácticas e mundanas” moi distintas, a finais dos anos oitenta, cantábana uns amigos ¡nun grupo xuvenil dunha parroquia católica!

Compañeros poetas,
tomando en cuenta
los últimos sucesos en la poesía,
quisiera preguntar ―me urge―
qué tipo de adjetivos se deben usar
para hacer el poema de un barco
sin que se haga sentimental,
fuera de la vanguardia o evidente panfleto,
si debo usar palabras
como Flota Cubana de Pesca
y Playa Girón.

Compañeros de música,
tomando en cuenta esas politonales
y audaces canciones,
quisiera preguntar ―me urge―
qué tipo de armonía se debe usar
para hacer la canción de este barco
con hombres de poca niñez,
hombres y solamente hombres sobre cubierta,
hombres negros y rojos y azules,
los hombres que pueblan el Playa Girón.

Compañeros de Historia,
tomando en cuenta lo implacable
que debe ser la verdad,
quisiera preguntar ―me urge tanto―
qué debiera decir, qué fronteras debo respetar.
Si alguien roba comida y después da la vida,
¿qué hacer?
¿Hasta dónde debemos practicar las verdades?
¿Hasta dónde sabemos?
Que escriban, pues, la historia, su historia,
los hombres del Playa Girón.