Galician-style potlatch

Nas festas e nas casas da aldea galega, e tamén nalgún restaurante enxebre, asisten o convidado ou o cliente a unha farturenta sucesión de manxares. Ás veces sinto que a cantidade e variedade exceden a razonable hospitalidade e recordo o potlatch, o fetichismo da mercadoría e o consumo conspicuo.

As festas, os sacrificios e os deuses son hoxe distintos (aparentemente) ós das épocas preindustriais. Con todo, aínda quedan restos fragmentarios na memoria, como o desta fermosa paremia galega, que expresa o exceso das celebracións cun imposible:

Hoxe imos meter o pote grande dentro do pequeno.

Notas

O potlatch coñecino nun dos meus libros preferidos, unha obra de divulgación escrita polo antropólogo Marvin Harris, Cows, Pigs, Wars and Witches: The Riddles of Culture (1974). Eu lin a traducción española, Vacas, cerdos, guerras y brujas: los enigmas de la cultura (1980; ISBN: 9788420617558).

O concepto de consumo conspicuo coñecino nun libro de Thorstein Veblen, The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions (1899), publicado en español como Teoría de la clase ociosa (2004; ISBN: 9788420683393).

So recomendaría o libro de Veblen a especialistas, é moi repetitivo, de lectura pesada, carece de notas ou referencias e procede nos argumentos por intuición máis que por método científico. Ademais, o concepto de consumo conspicuo non engade moito ás teorías marxianas de fetichismo da mercadoría e alienación.

Advertisements

Georg Brandes sobre Nietzsche

Lin estes días o volume Nietzsche: un ensayo sobre el radicalismo aristocrático (ISBN 9788496867154), que contén escritos de Georg Brandes sobre Friedrich Nietzsche.

O volume recolle as cartas que estes dous escritores se cruzaron entre novembro do 1887 e xaneiro do 1889 (apéndice A) e unha nota necrolóxica escrita por Brandes no 1900 (apéndice B), ademais do artigo que lle dá título, orixinalmente publicado como Nietzsche: eine Abhandlung über aristokratischen Radicalismus.

A traducción presenta algún erro, por exemplo cando traduce “lobos” en vez de “lobishomes”. Chama a atención que o editor non revisase o terrible resultado do OCR en palabras latinas e alemanas, por exemplo aparece “lomus” en vez de “bonus”.

O breve texto que cerra o apéndice A non forma parte da correspondencia persoal. O editor non nos indica a data, o destinatario nin a fonte, quizá é un artigo ou unha carta de Brandes. É un texto importante porque mostra a percepción que tivo un contemporáneo sobre a crise de loucura, con síntomas de megalomanía, que padeceu Nietzsche a finais do 1888.

Brandes entendeu bastante ben as virtudes e os defectos de Nietzsche, os poderes e as debilidades dun escritor sen método sistemático pero con grande intuición e un espírito de crítica radical. Un filólogo e filósofo de vida e obra contradictorias, fabulador, irónico, poeta e místico máis que “científico”.

O carácter de Nietzsche tendía ós extremos afectivos, a ver “en branco e negro” ignorando os grises, como se ve na súa relación con Wagner: pasa de adoralo como un heroe salvador a odialo cando sente que non se axusta ó modelo perfeccionista (delirante) proxectado sobre el. A frustración de Nietzsche débese ás súas expectativas pouco realistas, Wagner era un mortal e non un deus.

Brandes explica as ideas de Nietzsche no seu contexto. Este traballo non é completo pero é moi necesario, porque Nietzsche presenta algunhas ideas alleas sen mencionar ós autores, e o lector pode pensar que son ideas orixinais. Quizá o requiría o estilo aforístico, o que é seguro é que escribía ás veces con precipitación, nos seus famosos períodos de hiperactividade.

Falando dos “grandes homes” e do radicalismo aristocrático nietzscheano cita Brandes a Ernest Renan e a Eduard von Hartmann, entre outros.

A teoría dos “grandes homes” era un tópico da discusión filosófica neses anos, nunha polémica na que participaron Thomas Carlyle e Herbert Spencer.

Eran os anos de Charles Darwin, de Stuart Mill, de Karl Marx e de Otto von Bismarck.

A min sorpréndeme o paralelismo entre o delirio de Raskólnikov e o delirio de Nietzsche.

Oxalá sentísemos todos como “imperativo categórico” o que expresa Brandes na súa carta a Nietzsche (23 – V – 1888):

A miña especialidade non é a psicoloxía fina e non querería publicar nada sobre un problema no que non son competente.

¡Isto escríbeo Brandes, que foi capaz de apreciar en que momento Nietzsche pasou de esbardallar a tolear de vez!

Quizá non debería falar do que non sei. Pero… ¿quen sabe algo verdadeiramente? Dixo un tal Pilatus:

Was ist Wahrheit?

E dixo un tal Plautus:

Nemo solus satis sapit.

Día Internacional das Mulleres

Falei hai uns días desas verdades a medias que compartimos coas ferramentas sociais a unha velocidade que produce vertixe. Hoxe vou recuncar, porque recibín este texto anexo a unhas fotografías:

Pero no olvidemos que el 8 de Marzo 1908: 40.000 costureras industriales de grandes factorías se declararon en huelga para reivindicar las condiciones infrahumanas en su trabajo:sueldo, horario y desigualad de honorarios respecto a los hombres. 129 de ellas fueron quemadas vivas por el patrón. Esta es la verdadera razón por la que cada 8 de Marzo celebremos El Día Internacional de la Mujer Trabajadora, en su memoria y por habernos mostrado el camino a seguir en nuestras constantes reivindicaciones como mujeres.

Os inimigos das reivindicacións feministas poden aproveitar un texto como este, coas súas inexactitudes históricas, para unha finalidade contraria á pretendida. Por iso é bo contrastar informacións.

Ata onde eu entendín, o Día Internacional das Mulleres celebrouse por primeira vez o 19 de marzo do 1911, en Alemaña, Austria, Dinamarca e Suíza; unha das reivindicacións principais era a sufraxista.

Uns días despois, o 25 de marzo do 1911, tivo lugar o incendio da Triangle Shirtwaist Factory. No incendio morreron 123 mulleres e 26 varóns.

Non sabemos se o incendio foi provocado ou se foi fortuíto. Se o provocaron os patronos o móbil quizá fose cobrar un seguro, non me parece probable que o móbil fose reprimir unha protesta ou vingarse: é certo que houbera un conflicto laboral, pero rematara e como represalia xa houbera moitos despedimentos.

Parece que a data do 8 de marzo chegou a estandarizarse pola coincidencia do Día Internacional das Mulleres e a revolución de febreiro do 1917. ¿Febreiro en marzo? Era 8 de marzo en case todo o mundo, pero era 23 de febreiro en Rusia, que aínda non implantara o calendario gregoriano.

Verdades a medias

Tristemente hai quen usa internet e as ferramentas das redes sociais, con demasiada frecuencia, para a demagoxia, con verdades a medias que non son mentiras piadosas senón burda propaganda fides de grupos que se din marxistas pero non aplican os métodos marxianos de investigación e argumentación. Ou que os aplican maquiavelicamente.

Chegou ó meu Facebook unha mensaxe con este título:

Valtonyc 3 años y seis meses de cárcel por rapear.

E este texto, cun vídeo anexo cunha canción na que se critica a monarquía española:

El Supremo confirma la pena de cárcel para el rapero Valtonyc por injurias a la Corona.

En el año 2018 aún hay ciudadanos intocables, aunque utilicen dinero público para echarse queridas, irse de copas o cazar elefantes (o darse besos en la boca con reyes de países autoritarios).

A impresión que recibe calquera que lea isto (e que descoñeza a crispación política e o sistema xudicial e as penas previstas nas leis) é que asistimos a unha alarmante involución en materia de liberdade de expresión. E niso estou de acordo. Pero creo que as verdades a medias non axudan á causa da liberdade de expresión, non fan medrar a liberdade das persoas, senón o sectarismo, a incomprensión e o odio.

É certo que na redacción da mensaxe non hai ningunha mentira. Pero dase coa mensaxe a impresión de que o único delicto polo que condenaron este mozo foi o de “inxurias á Coroa”. E iso non é certo: tamén o condenaron por “enaltecemento do terrorismo” e por “ameazas”.

Creo, con todo, que a pena é forte de máis, considerando que implicaría ingreso en prisión. Políticos e asociacións xudiciais amplían a perspectiva sobre a condena nesta noticia do diario El País: “La condena a prisión de Valtonyc divide a las asociaciones judiciales”.

Mi padre fue peón de hacienda

Sigo a ler a Juan Rulfo. Agora estou con El gallo de oro y otros relatos (ISBN 9788417047146). Para min son relatos de calidade inferior á atinxida por El Llano en llamas e por Pedro Páramo, quizá iso xustificou a súa tardía publicación.

Vexo nos relatos a impronta da revolución mexicana e da guerra cristera. Tamén aparece, no relato “El descubridor”, unha referencia á represión do movemento de 1968 enmarcada nunha cultura de guerra sucia institucionalizada, característica de tantos países latinoamericanos nesa época.

Tres revolucións tan diferentes, nun mesmo país, en pouco máis de cincuenta anos, trouxéronme á cabeza unha estrofa do corrido “Juan sin Tierra” que cantaba Víctor Jara:

Mi padre fue peón de hacienda
y yo un revolucionario,
mis hijos pusieron tienda
y mi nieto es funcionario.

Porque non son iguais as “condicións prácticas e mundanas” (cf. Marvin Harris) do pai, do fillo, do neto e do bisneto, e iso determina en boa medida o Zeitgeist, a ideoloxía e a cultura de cadaquén.

A análise económica, científica, é imprescindible para un revolucionario que queira actuar libremente e non ser unha marioneta. Se alguén quere cambiar unha realidade debe comprendela (e comprenderse) primeiro. Algo que Marx entendeu ben, pero que moitos que se din marxistas parecen non entender.

Os delirios de Raskólnikov

Acabei de ler Crime e castigo, novela que Fyodor Dostoyevsky publicou entre o 1866 e o 1867, na versión galega de Ekaterina Guerbek (ISBN 9788482886480).

Creo que o título estaría millor traducido coa palabra “transgresión” no sitio da palabra “crime”, de acordo co título ruso orixinal, coa teoría de Raskólnikov, o protagonista (que “pasa por riba” dos obstáculos), e mesmo coa expiación do “pecado” que ten lugar segundo algunhas interpretacións. Supoño que a elección se fixo para que non fose disonante coas versións a outras linguas (inglés, francés, español, portugués) cuxos títulos están igual de mal traducidos.

Tamén boto de menos unha explicación do significado etimolóxico dos nomes de varios personaxes, evidente para os lectores rusos. Por exemplo, o apelido do protagonista coincide coa palabra raskol (disidente, aplicado en especial ós cismáticos que romperon coa Igrexa Ortodoxa Rusa a finais do século XVII).

Moitos pensan que o tema central da obra son os dilemas éticos que se presentan, en abstracto (iso pensaron os primeiros que censuraron a publicación por perigosa e nihilista).

Outros pensan que estamos diante dun Bildungsroman con toques autobiográficos e un epimitio en forma de “conversión” á nova vida, un “nacer de novo” como o que describe Xesús cando fala con Nicodemo (capítulo 3 do evanxeo de Xoán).

Esas lecturas son, na miña opinión, parciais, e non agotan a riqueza e a profundidade da novela. Eu creo que a podemos ler millor se a vemos como unha obra polifónica (Bakhtin), como un diálogo platónico ou ciceroniano no cal aparecen varios puntos de vista sen necesidade de que ningún deles sexa o do autor.

Son posibles outras lecturas fronte á lectura ideoloxizada desde a extrema esquerda que vería na transformación final a un revolucionario vencido polas estructuras do poder e polo “opio do pobo”, convertido nun perfecto reaccionario; e fronte á lectura ideoloxizada desde a extrema direita cristiá que aplaudirá o renacemento dun pecador que viu a luz.

Eu, concretamente, propoño dúas: a) en primeiro lugar unha análise ou perspectiva psicosociolóxica; e b) en segundo lugar unha análise ou perspectiva psicopatolóxica.

Perspectiva psicosociolóxica

As falacias, en forma de falsos dilemas morais, coas que Raskólnikov intenta racionalizar e xustificar as “transgresións” do “superhome napoleónico” vense expostas e reducidas ó absurdo cando se enfrontan a obxeccións sen resposta. ¿Como recoñecemos ós “superhomes”? ¿Está en Deus o fundamento moral das súas “transgresións” ou, se non, onde o encontramos?

A teoría de Raskólnikov acerta ó identificar na Historia unha serie de personaxes como Napoleón, figuras respectadas e mesmo veneradas como heroicas a pesar de seren depredadores sanguinarios (un tópico desde os románticos, ver por exemplo a teoría dos grandes homes de Carlyle).

O erro na teoría e na práctica de Raskólnikov é fundamental. Para ser un “superhome” non abonda con ter un intelecto brillante, hai que dispoñer dun poder militar ou político desde o cal se poidan executar as heroicas depredacións.

Se usamos unha terminoloxía psicolóxica e sociolóxica, Raskólnikov coa súa “transgresión” exerceu un rol de asimilación que non estaba entre os roles disponibles para o seu status. Ese intento de axuste fracasou e o fracaso tróuxolle consecuencias aversivas como sentimentos de culpa, incomprensión entre os seus achegados, persecución e condena xudicial. O final mostra a Raskólnikov cun status degradado e outro axuste en proxecto, este por acomodación e moito máis realista.

Perspectiva psicopatolóxica

Dostoyevsky tivo educación formal como enxeñeiro, pero é evidente que estudou en algures a psicoloxía e as enfermidades mentais. Hai material na novela para varias teses de doutoramento. Sorprendéronme as claras referencias ó inconsciente, moitos anos antes do Unbewusste freudiano.

O diagnóstico pode non ser máis que unha ferramenta, útil para a clínica e para a burocracia, e quizá poñer etiquetas a mortos e personaxes de ficción sexa extralimitarse, pero penso que Raskólnikov tivo síntomas compatibles cun episodio de melancolía, hoxe chamada depresión, e síntomas dun episodio maníaco ou mixto, así que os psiquiatras de distintas épocas chamarían á súa enfermidade loucura circular, psicose maníaco-depresiva ou trastorno afectivo bipolar.

Descríbese moi ben o delirio de Raskólnikov, no que domina o tema mesiánico ou de grandeur. A transformación final pode interpretarse como a substitución dun tema delirante por outro, pero a “historia clínica” interrómpese aí, e con ela a patografía.

En realidade a miña especulación ten un corolario en cada individuo e en cada sociedade. Os seres humanos cren e necesitan crer, e a maioría das crenzas poderían considerarse delirios se as cambiamos de contexto.

Le beau du monde

Lin estes días El Llano en llamas e Pedro Páramo, as obras que fixeron famoso a Juan Rulfo.

Pedro Páramo lino na edición que preparou José Carlos González Boixo (ISBN 9788437604183), que inclúe en apéndice unha breve entrevista co autor.

A obra deixa moito á interpretación do lector. Tanto é así que os críticos, filólogos, especialistas en literatura, discrepan sobre aspectos relevantes; e o propio autor parece ter claras algunhas cousas que é difícil deducir da lectura.

A recepción dunha obra de arte non é unívoca, é sempre polisémica ou polifacética, é unha cebola con cen capas. Uns ven o vaso medio cheo e outros medio vacío, e outros nin vaso ven. Porque cando un apunta á lúa, entre os que perciben o xesto hai quen mira para o dedo, quen mira para a lúa sen entender (igual é que non hai nada que entender), quen ve na lúa un artigo enciclopédico e quen vive unha experiencia mística ou todas estas, simultánea ou sucesivamente.

Digo isto porque a moitos lles chamará a atención que o editor dunha narración con tanta violencia, desesperación e miseria humana pregunte isto ó seu autor:

[…] ¿Podría interpretarse la lluvia como un final optimista de la novela?

Rulfo di que non, que é o pesimismo de chover cando xa non hai remedio nin esperanza, que a rexeneración da terra chega tarde, cando xa non a necesitan.

Creo que Rulfo responde á defensiva, como un mestre budista, como un agricultor de Jalisco ou de Galicia, non quererá que das súas palabras se deixe traslucir unha concesión ó optimismo cando a obra é deliberadamente un berro existencial e unha denuncia dolorosa da maldade e do desamparo de quen sofren esa maldade.

Con todo eu simpatizo coa intuición de José Carlos González Boixo. Por moito que leamos no Qohélet que “todo é un sopro” ou vanitas vanitatum tamén temos outro sopro, o espírito que anima o mundo.

Por moito que Antoine de Chandieu nos seus Octonaires sur la vanité et inconstance du monde e os demais poetas e filósofos do contemptus mundi nos digan cousas así:

Le beau du monde s’efface
soudain comme un vent qui passe,
soudain comme on voit la fleur
sans sa première couleur,
soudain comme une onde fuit
devant l’autre qui la suit.
Qu’est-ce doncques de ce monde?
Un vent, une fleur, une onde.

É certo. As fermosuras do mundo desaparecen axiña. Pero habelas hainas, aínda que so sexa no propio misterio da existencia consciente. E despois dunha onda vén outra, unha primavera logo de cada inverno.