Guímaros

Hai uns días asistín a unha conferencia do antropólogo Rafael Quintía sobre os mitos dos mouros e da Moura.

Unhas cousas levan ás outras e, movido pola curiosidade que abriu esa conferencia, empecei a ler un libro que tiña na casa desde hai anos, Las leyendas tradicionales gallegas. É principalmente unha compilación de relatos encontrados en fontes escritas, pero tamén é en parte unha recollida etnográfica de Leandro Carré Alvarellos.

Unha das lendas narra un conflicto dos séculos XIV e XV, cando os habitantes da Pobra do Brollón se negaron a pagar tributo ao conde de Lemos. Parece que as xentes do lugar, desde aquel tempo, recibiron o alcume de guímaros. Así o entendo polo final do relato de Carré:

Y por este hecho fueron llamados en adelante Guímaros, esto es, rudos, ásperos y desconfiados.

No dicionario de dicionarios coordinado por Antón Santamarina a referencia máis antiga é precisamente de Leandro Carré Alvarellos, na primeira edición do seu Diccionario galego-castelán. Alí defínese “guímaro” como:

Vivo. Pillo, aprovechado.

Insiste nese significado Eladio Rodríguez González no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano:

Listo, agudo, vivo, perspicaz, despierto de imaginación y dotado de inteligencia. Diligente, activo, sagaz. Guicho.

A palabra non aparece, a día de hoxe, no dicionario da RAG. Tampouco está no español DRAE, nin nos portugueses que consultei (Porto Editora en papel, Priberam).

Entre o galego e o portugués está o dicionário Estraviz, que recolle para “guímaro” estes significados:

Esperto, agudo, vivo. Sem-vergonha, pícaro, em sentido carinhoso. Ativo, diligente, laborioso.

E para o plural “guímaros” o mencionado na lenda:

Nome aplicado aos habitantes da Póvoa de Brolhom (Lugo), que têm fama de valentes, rudes e desconfiados.

Desconfiado son eu tamén e proseguín a investigación. Encontrei que aos habitantes de Videmala, na provincia de Zamora, tamén lles din “guímaros”. Alí é hoxe un xentilicio popular, sen carácter de alcume pexorativo ou meliorativo.

Recordei a etimoloxía de Guimarães, disque bautizada co nome do seu fundador Vímara Peres.

Temos nas catro provincias galegas moitos topónimos formados a partir do nome xermánico Vimaro ou Guimaro: Guimaráns, Guimarás, Guimarei e outros.

Non son eu o primeiro en facer esta asociación de ideas: vexo na páxina do proxecto arqueolóxico “Castro de San Lourenzo” que o historiador Benito Vicetto, cando recolleu a lenda, puxo de xefe a un Guimaro.

Nihil sub sole novum.

Segundo o Dicionario galego dos nomes de Xosé Feixó Cid (ISBN 9788497820523) o nome significaba “cabalo de batalla”, e houbo un santo Vimarasio no século X. Disque foi un dos nove bispos que se retiraron ao mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil.

Notas

Lin tamén a versión da lenda dos guímaros que inclúe Manuel Amor Meilán na obra Geografía general del reino de Galicia. Carré e Amor parecen beber das mesmas fontes, que aínda non consultei pero que deixo anotadas para máis adiante:

Advertisements

A “comma xoanina”

Cada secta ou igrexa e dentro delas moitas persoas teñen interpretacións diferentes sobre o valor dos textos sagrados. Podemos encontrar na Historia, e tamén na actualidade, persoas que consideran algún texto como palabra de Deus, incluso como revelación literal infalible.

Isto levou a disensións sobre os dogmas, a interpretación dos textos, a posibilidade de traducción dos textos, a inclusión duns textos ou doutros nun canon. O canon bíblico é un bo exemplo, con libros deuterocanónicos que nalgunhas biblias non aparecen, e outras variantes textuais.

Un caso peculiar é a comma johanneum, unha frase que aparece nalgunhas biblias e noutras non. En galego podería chamarse comma (ou coma, paréntese, cláusula, interpolación, glosa, apócrifo…) xoanina ou xoánica. Está na Primeira epístola de Xoán, capítulo V, entre os versículos 7 e 8.

Nas edicións que inclúen notas podemos encontrar unha explicación. Por exemplo, a versión Nácar-Colunga di:

[7] Porque tres son los que testifican: [8] el Espíritu, el agua y la sangre, y los tres se reducen a uno solo.

E anota:

Este versículo, que en la Vulgata dice: “Tres son los que dan testimonio en el cielo: el Padre, el Hijo y el Espíritu Santo, y los tres son uno”, falta en los códices antiguos, así griegos como latinos, etc., y es desconocido de los Padres. Parece tener origen español y haber ido poco a poco saliendo por vía de exégesis del versículo precedente. Sólo en el siglo XIII adquirió la forma que hoy tiene en la Vulgata. No hay duda de que la supresión del versículo no dice nada contra el misterio de la Trinidad beatísima, que en tantas formas se halla atestiguado en la Escritura.

A versión SEPT di:

[7] Porque tres son os que dan testemuño: [8] o Espírito, a auga e mais o sangue; e os tres testemuñan no mesmo senso.

E anota:

A Vulgata incluíu ao final do v 7: “no ceo: o Pai, a Palabra e mais o Espírito Santo; e estes tres son un. E hai tres que testemuñan na terra: o Espírito…” É o famoso “comma ioanneum”. Certamente non é auténtico: engadiuse no séc. IV en África ou Hispania e non é imposible que fose na Gallaecia, porque é Prisciliano o primeiro autor en quen aparece.

Curiosidades

Ninguén citou o texto da comma xoanina nas discusións que nos primeiros séculos levaron á adopción do dogma trinitario.

Erasmo de Rotterdam non inclúe a comma xoanina nas primeiras edicións que fixo do Novo Testamento porque non a encontrou en ningún manuscrito grego antigo. Pero paradoxalmente o propio Erasmo foi responsable da difusión da comma xoanina no mundo protestante, porque si a incluíu na terceira edición, e de aí pasou ao textus receptus que usaron como base moitas traduccións dos séculos XVI e XVII.

Martin Luther non puxo a comma xoanina na súa traducción, pero anos máis tarde houbo quen a puxo por el.

Eu non creo que a providencia divina, se é que existe, actúe así. Máis ben penso nunha persistente soberbia intelectual, nunha tentación humana, demasiado humana.

A diglosia de Roma

Leo un pouco de Suetonio e vexo que tamén Roma tiña a súa diglosia.

Os romanos cultos estudaban grego, escribían ás veces en grego e mesmo usaban na súa fala citas e paremias do grego. A miña ignorancia é tan profunda que, por citar un de moitos casos, aínda souben hai pouco que o libro de meditacións do emperador Marco Aurelio estaba orixinalmente en grego.

Na vida de César (82) eu esperaba encontrar algo parecido a “tu quoque, fili mi” (ou “et tu, Brute” como en Shakespeare) e o que encontrei foi isto:

καὶ σὺ τέκνον

E na vida de Augusto (25) esperaba encontrar “festina lente” e encontrei iso mesmo pero en grego:

σπεῦδε βραδέως

Ese “speude” grego ten curiosamente a mesma raíz indoeuropea que o inglés “speed”. E ese “bradeos” é a mesma palabra que deu na xiria médica tecnicismos como “bradicardia”.

Vísteme amodo que levo présa.

Suetonio e os evanxelistas

Estiven a ler as vidas de César e Augusto segundo Suetonio, na traducción española, ricamente anotada, de Vicente Picón (ISBN 9788437616360).

Hoxe falo dun dos fragmentos que chamou a miña atención. Está en César (75) e copio o texto da páxina de Bill Thayer:

[…] Denuntiante Pompeio pro hostibus se habiturum qui rei publicae defuissent, ipse medios et neutrius partis suorum sibi numero futuros pronuntiavit. […]

Na versión de Vicente Picón:

[…] Ante el anuncio de Pompeyo de que consideraría como enemigos a los que no habían ayudado a la república, él por su parte declaró que consideraría de los suyos a los que se mantuvieron neutrales y de ninguno de los dos partidos. […]

Isto recordoume unha famosa contradicción nos relatos dos evanxelistas (cito pola biblia da SEPT). Marcos (9:40) pon isto na boca de Xesús:

O que non está contra nós, está connosco.

Mateo (12:30) pon isto outro:

Quen non está comigo está contra min; e o que non recolle comigo, derrama.

Máis curioso aínda é que Lucas (9:50; 11:23) recolle os dous ditos como palabra de Xesús.

Recordo tamén aquel terrible discurso do 1977 (en plena dictadura militar), pronunciado polo xeneral Ibérico Saint-Jean, gobernador da provincia de Buenos Aires:

Primero mataremos a todos los subversivos, luego mataremos a sus colaboradores, después (…) a sus simpatizantes, enseguida (…) a aquellos que permanezcan indiferentes y finalmente mataremos a los tímidos.

Schönberg e os corais de Bach

A nosa estructura cognitiva arquiva a información en categorías e moitas delas son ilusións, delirios cheos de saltos no vacío, hiperenlaces rachados, ou están totalmente baleiras como flatus vocis ou phonaí kenaí.

O nome de Arnold Schönberg é famoso polo serialismo dodecafónico, un método compositivo e unha linguaxe musical incomprendidos ou totalmente descoñecidos para a maioría, e eu vou incluído nesa maioría.

Non obstante, Schönberg paréceme máis importante polas súas obras didácticas, das cales coñezo Harmonielehre e Structural Functions of Harmony (desta hai traducción española co ISBN 9788482361345). O modelo de análise musical que propón Schönberg permite explicar ou comprender boa parte das harmonías dos séculos XVIII e XIX. Como os modelos e teorías das ciencias postilustradas non pretende ser un modelo cerrado que o explica todo.

No centro están os conceptos de tonalidade (Tonart), rexión e grao (Stufe), como en Heinrich Schenker.

Non podo deixar de facer explícita a miña simpatía e empatía co mestre Schönberg cando di no seu Harmonielehre que:

[…] Ich finde, der harmonische Reichtum entsteht nicht dadurch, dass man durch recht viele Tonarten geht, sondern dass man möglichst Stufenreiches schreibt. In diesem Sinn ist ein Choral von Bach harmonisch reicher als die meisten modernen Kompositionen. […]

Traducido: […] Penso que a riqueza harmónica non procede de visitar moitas tonalidades, senón de usar a maior riqueza de graos posible. Neste sentido, un coral de Bach é máis rico que a maioría das composicións modernas. […]

No canal en YouTube de MusicArt61 están a publicar toda a obra vocal de Bach, pero hoxe traio un vídeo doutro canal de YouTube, onde podemos ver partituras dalgúns corais mentres soa a música:

Galician-style potlatch

Nas festas e nas casas da aldea galega, e tamén nalgún restaurante enxebre, asisten o convidado ou o cliente a unha farturenta sucesión de manxares. Ás veces sinto que a cantidade e variedade exceden a razonable hospitalidade e recordo o potlatch, o fetichismo da mercadoría e o consumo conspicuo.

As festas, os sacrificios e os deuses son hoxe distintos (aparentemente) ós das épocas preindustriais. Con todo, aínda quedan restos fragmentarios na memoria, como o desta fermosa paremia galega, que expresa o exceso das celebracións cun imposible:

Hoxe imos meter o pote grande dentro do pequeno.

Notas

O potlatch coñecino nun dos meus libros preferidos, unha obra de divulgación escrita polo antropólogo Marvin Harris, Cows, Pigs, Wars and Witches: The Riddles of Culture (1974). Eu lin a traducción española, Vacas, cerdos, guerras y brujas: los enigmas de la cultura (1980; ISBN: 9788420617558).

O concepto de consumo conspicuo coñecino nun libro de Thorstein Veblen, The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions (1899), publicado en español como Teoría de la clase ociosa (2004; ISBN: 9788420683393).

So recomendaría o libro de Veblen a especialistas, é moi repetitivo, de lectura pesada, carece de notas ou referencias e procede nos argumentos por intuición máis que por método científico. Ademais, o concepto de consumo conspicuo non engade moito ás teorías marxianas de fetichismo da mercadoría e alienación.

Georg Brandes sobre Nietzsche

Lin estes días o volume Nietzsche: un ensayo sobre el radicalismo aristocrático (ISBN 9788496867154), que contén escritos de Georg Brandes sobre Friedrich Nietzsche.

O volume recolle as cartas que estes dous escritores se cruzaron entre novembro do 1887 e xaneiro do 1889 (apéndice A) e unha nota necrolóxica escrita por Brandes no 1900 (apéndice B), ademais do artigo que lle dá título, orixinalmente publicado como Nietzsche: eine Abhandlung über aristokratischen Radicalismus.

A traducción presenta algún erro, por exemplo cando traduce “lobos” en vez de “lobishomes”. Chama a atención que o editor non revisase o terrible resultado do OCR en palabras latinas e alemanas, por exemplo aparece “lomus” en vez de “bonus”.

O breve texto que cerra o apéndice A non forma parte da correspondencia persoal. O editor non nos indica a data, o destinatario nin a fonte, quizá é un artigo ou unha carta de Brandes. É un texto importante porque mostra a percepción que tivo un contemporáneo sobre a crise de loucura, con síntomas de megalomanía, que padeceu Nietzsche a finais do 1888.

Brandes entendeu bastante ben as virtudes e os defectos de Nietzsche, os poderes e as debilidades dun escritor sen método sistemático pero con grande intuición e un espírito de crítica radical. Un filólogo e filósofo de vida e obra contradictorias, fabulador, irónico, poeta e místico máis que “científico”.

O carácter de Nietzsche tendía ós extremos afectivos, a ver “en branco e negro” ignorando os grises, como se ve na súa relación con Wagner: pasa de adoralo como un heroe salvador a odialo cando sente que non se axusta ó modelo perfeccionista (delirante) proxectado sobre el. A frustración de Nietzsche débese ás súas expectativas pouco realistas, Wagner era un mortal e non un deus.

Brandes explica as ideas de Nietzsche no seu contexto. Este traballo non é completo pero é moi necesario, porque Nietzsche presenta algunhas ideas alleas sen mencionar ós autores, e o lector pode pensar que son ideas orixinais. Quizá o requiría o estilo aforístico, o que é seguro é que escribía ás veces con precipitación, nos seus famosos períodos de hiperactividade.

Falando dos “grandes homes” e do radicalismo aristocrático nietzscheano cita Brandes a Ernest Renan e a Eduard von Hartmann, entre outros.

A teoría dos “grandes homes” era un tópico da discusión filosófica neses anos, nunha polémica na que participaron Thomas Carlyle e Herbert Spencer.

Eran os anos de Charles Darwin, de Stuart Mill, de Karl Marx e de Otto von Bismarck.

A min sorpréndeme o paralelismo entre o delirio de Raskólnikov e o delirio de Nietzsche.

Oxalá sentísemos todos como “imperativo categórico” o que expresa Brandes na súa carta a Nietzsche (23 – V – 1888):

A miña especialidade non é a psicoloxía fina e non querería publicar nada sobre un problema no que non son competente.

¡Isto escríbeo Brandes, que foi capaz de apreciar en que momento Nietzsche pasou de esbardallar a tolear de vez!

Quizá non debería falar do que non sei. Pero… ¿quen sabe algo verdadeiramente? Dixo un tal Pilatus:

Was ist Wahrheit?

E dixo un tal Plautus:

Nemo solus satis sapit.