ein Gliedmaß ewig bleibe

Escoitei estes días a cantata BWV 5. O primeiro movemento e o derradeiro usan, respectivamente, a primeira estrofa e a derradeira do himno “Wo soll ich fliehen hin” escrito por Johann Heerman. Con este texto remata a obra:

Führ auch mein Herz und Sinn
durch deinen Geist dahin
dass ich mög alles meiden
was mich und dich kann scheiden
und ich an deinem Leibe
ein Gliedmass ewig bleibe.

Algo así como: “Guía tamén o meu corazón e a miña mente / a través do teu Espírito / para que eu queira evitar todo / o que poida separarte de min / e que eu do teu corpo / un membro sempre sexa”.

O que me chamou a atención é que o poeta diga que quere ser, literalmente, un membro do corpo de Cristo. Eu tiña entendido que nas cartas de Paulo (Rom 12:4-5; 1 Cor 10:16-17; 1 Cor 12:13-27) a comuñón fai ós participantes un so corpo colectivo en Cristo máis que un membro do corpo de Cristo, pero escápaseme a subtil distinción teolóxica e interpreto que o de Johann Heerman é un exceso expresivo como os que provoca a unio mystica no sacramento eucarístico ou en calquera éxtase relixiosa.

Esta referencia tan clara ó corporal recordoume a parestesia que comentei nun verso de Díaz Castro onde o poeta sente o cáliz fervendo.

Na páxina Bach Cantatas explican algúns dos usos que tivo a melodía do coral. Quen queira unha fonte impresa para un estudo preliminar pode acudir ó escaneo da Bach-Gesellschaft Ausgabe que fixo o IMSLP.

Eu estou afeito á versión de Karl Richter, dramáticos caldeiróns incluídos, pero parece que as versións de Ton Koopman e John Eliot Gardiner que escoito en YouTube son historically informed performances.

Poño a gravación de Gardiner que, se non me engano, é en directo. O que non sei é se Neil Brough usa aquí a trompeta natural ou a tromba da tirarsi (similar ó sacabuxa). Desde logo a trompeta de pistóns sería un anacronismo. Por certo, que Bach debía de ter un trompetista excelente en Leipzig.

Advertisements

Cunqueiro e a gnoseoloxía

Hai moito que considero a Álvaro Cunqueiro (1911 – 1981) o meu escritor favorito. Era un grande narrador en español, eu destacaría Las mocedades de Ulises (1960) e Un hombre que se parecía a Orestes (1969).

Pero se digo que Cunqueiro manexaba maxistralmente o español, da súa obra en galego hai que dicir que é imprescindible, desde Merlín e familia (1955) e As crónicas do sochantre (1956) ata a triloxía de semblanzas que empezou con Escola de menciñeiros e fábula de varia xente (1960) e continuou con Xente de aquí e de acolá (1971) e Os outros feirantes (1979).

Aspectos marabillosos das súas obras son a fantasía verosímil, se non è vero è ben trovato, o anacronismo deliberado e a mestura ou conxunción de maxia e realidade, aspectos tan propios do ser galego, e tan comúns ó ser humano universal.

¿Por que os místicos e os poetas intentan falar do inefable, aínda sendo conscientes de que as palabras non fan xustiza á realidade que queren expresar, ou incluso de que a realidade é moi subxectiva? Raimon Panikkar dicía que o ser humano fala porque ten unha necesidade constitutiva de falar. Estraño ser que se sente interpelado polas sombras da caverna e necesita dos símbolos para vivir. En palabras do propio Cunqueiro:

[…] Toda zooloxía fantástica forma parte da revelación do mundo ó home, ser tan estraño que é ben sabido que saca de dentro del todo o que olla, e nin se sabe cando soña.

I vaghi fiori

O exceso na expresión, que pode ser por excesiva brevidade como nun haiku ou nunha metáfora, a disonancia cognitiva e outras formas de violencia sobre a linguaxe son recursos da poesía (e da arte en xeral) no frustrante intento de comunicar emocións, afectos, sentimentos. Frustrante para o autor e para o receptor. A incomprensión é frecuente, e os místicos experimentárona con crueza: penso no mestre Eckhart, en Juan de la Cruz et cetera.

Encontrei o madrigal I vaghi fiori con música de Palestrina e sorprendeume o exceso expresivo do derradeiro verso: dez palabras comprimidas en once sílabas.

I vaghi fiori e l’amorose fronde
e l’erba e l’aria altrui diletto danno.
Porgon riposo gli antri e piacer l’onde,
levano l’arme e gl’archi ogn’aspro affanno.
L’ombra soave al cor dolcezz’ infonde,
fuggir le gravi angosce l’aure fanno.
Lasso me! che mia vita non restaura
fior, frond’, erb’, aria, antr’, ond’, arm’, arch’, ombr’, aura.

Relacionado: aprosdoketon, in cauda venenum, fulmen in clausula, stoccata finale.

O texto do madrigal… ¿escribiuno o humanista Claudio Tolomei? Dígoo polo que vin neste enlace pero puiden entender mal.

Se vos interesa unha fonte impresa, o IMSLP ten escaneada a edición íntegra dos madrigais que publicou Franz Xaver Haberl no 1884.

Na parte central do seguinte vídeo Giovanni Vianini e Pro Musica Antiqua Milano cantan este madrigal e mostran a partitura pola que cantan:

Haec est victoria

Do meu paso polo coro de cámara “Festina lente” gardo bos recordos musicais e persoais, porque a calidade musical non era pouca (iso hai que agradecerllo especialmente ao director José Antonio Hoyos Silva) pero a calidade humana era aínda maior.

Unha das pezas que cantei nese coro foi a ensalada “La guerra”, composta por Mateo Flecha “el Viejo” (1481 – 1553) e publicada polo seu sobriño Mateo Flecha “el Joven” (ca. 1530 – 1604). O texto desta ensalada remata cunha cita da primeira epístola de Xoán:

Haec est victoria quae vincit mundum: fides nostra.

Cando o latín era a lingua litúrxica, este era un texto tan coñecido que podía aparecer cortado e xa se sobreentendía o final, como se ve nesta foto dun templo (hoxe abandonado) en Piateda:

Haec est victoria quae vincit mundum.

O outro día sorprendeume ver unha versión aínda máis abreviada, e sorprendeume sobre todo o lugar, unha pancarta nun estadio de fútbol:

Haec est victoria quae vincit.

Para resolver a miña perplexidade acudín a internet e dei coa resposta: os seareiros eran do Alavés e ese texto está na filacteria do escudo de Vitoria. ¿Coñecerán estes seareiros o significado orixinal do texto?

Parecido a este coro de Asís soaba o que cantabamos os “Festina lente” no 1996. Os amantes da música renacentista recoñecerán a cita que Mateo Flecha fai de Clément Janequin:

“Ex-libris”, soneto de J. A. Dávila

Traio hoxe o soneto “Ex-libris”, escrito polo poeta portorriqueño José Antonio Dávila Morales (1898 – 1941) e aparecido no libro Vendimia (1940). Eu non vin ese libro, tomei o soneto da Historia de la literatura puertorriqueña que editou Francisco Manrique Cabrera no 1969. Segundo esa Historia… Dávila naceu no 1899, pero eu poño 1898 de acordo coa Wikipedia e especialmente coa inscripción que na súa tumba os recorda a el e a seu pai, Virgilio Dávila Cabrera (1869 – 1943). Virgilio Dávila tamén foi poeta, e entre outras actividades desempeñou o cargo de alcalde de Bayamón entre o 1905 e o 1910.

Soy padre, planté un roble, y dejo escrito
este libro de versos; ni es sorpresa
que el alma quede entre sus hojas presa,
como si fuera un pétalo marchito.

Se ve en él que, en la vida, la aspereza,
tras mucho herirme, sonrió un poquito,
y que llevé metido en la cabeza
un afán de beberme el infinito.

Huyendo de mi sombra y de un recuerdo,
loco en pensares y en sentires cuerdo,
derramé en la poesía mi agonía.

Mas veo al cabo que el sentir más hondo
no se hizo verso; se quedó en el fondo.
¡Y siento que me ahoga todavía!

Citas contradictorias

Xa rematei o libro do que falaba hai uns días. Agora estou a ler un libro similar, que tamén fai divulgación científica a partir da táboa periódica dos elementos químicos. O autor é Sam Kean e o título orixinal é The Disappearing Spoon: And Other True Tales of Madness, Love, and the History of the World from the Periodic Table of the Elements. Eu leo a traducción española, “La cuchara menguante y otros relatos veraces de locura, amor y la historia del mundo a partir de la tabla periódica de los elementos” (ISBN 9788434413641).

Gustoume como explica, nas páxinas 31 e 32, que os electróns se esconden. Porque ás veces é frustrante aprender unha regra que está chea de excepcións, como neste caso a regra de Madelung para a configuración electrónica de capas e orbitais. A realidade sempre rompe as nosas teorías, modelos e esquemas, e aí está o traballo dos científicos, no que Karl Popper chamou falsación.

Aínda me gustou máis como explica, nas páxinas 73 e seguintes, como se forman nas estrelas os átomos dos distintos elementos. Non ten que ver coa explicación, pero dentro dela fálase dun artigo que encabezan dúas citas contradictorias recollidas en obras de Shakespeare. A primeira é de King Lear e di:

It is the stars, the stars above us govern our conditions.

A segunda é de Julius Caesar:

The fault, dear Brutus, is not in our stars, but in ourselves.

Estas citas son contradictorias porque os que falan son personaxes distintos en situacións distintas. Pode parecer obvio pero se non se entende isto non se desfai a disonancia cognitiva.

Acordeime aquí do erro que cometín tempo atrás cando xulguei citas soltas, descontextualizadas, de Platón e de Cicerón (De natura deorum) sen saber aínda que eran citas de diálogos nos que os autores fan falar a varios personaxes. E eses autores ás veces, incluso, poñen na boca dos personaxes palabras necias coa intención de poñelos en ridículo.

Sonetos de Darío Xohán Cabana

Entre os méritos do polígrafo Darío Xohán Cabana eu destacaría as traduccións ao galego de Petrarca, Dante e outros autores publicadas por Edicións da Curuxa.

Hoxe traio aquí dous sonetos de amor que el escribiu. Nótese no primeiro a reminiscencia do soneto II de Shakespeare, When forty winters shall besiege thy brow

Cando setenta invernos na túa frente
caven fondos agravios e regañas,
cando leves escrita polas cañas
a traxedia do tempo displicente;

cando o curso dos anos che amolente
a preciosa dureza das entrañas,
cando mesmo calvexen as marañas
que son coroa ó monte máis ardente;

cando a morte se pouse nos teus ombros
e todo sexa un resoar de escombros
e ruína certísima da rosa,

se eu sigo por aquén, amarei tanto
a túa decadencia, o teu quebranto,
que has de morrer pensándote fermosa.

O segundo soneto recorda a Petrarca (Canzoniere, LXI, Benedetto sia ’l giorno, e ’l mese, e l’anno). Penso que as citas e as paráfrases están xustificadas porque actualizan e anosan a beleza da cultura universal. E penso no que escribiu André Gide, xa está todo dito, pero como ninguén escoita é preciso comezar de novo. Cada artista leva dentro un Sísifo

Bendito sexa o ano, o mes, o día
que te encontrei no medio do camiño
e andabas escollendo a flor do espiño
sen te mancar na espiña que fería;

bendita sexa a hora en que eu prendía
no teu claro mirar de trigo e liño
e o instante en que probei o manseliño
mel da palabra túa de amavía:

bendito sexa o intre e o segundo
en que determinei ser teu amigo
e camiñar contigo polo mundo,

bendito sexa o porto e a cidade
onde embarquei pra navegar contigo
nun navío de amor e de saudade.