Persoas, escravos, músicos e gando

Estou a ler a Septuaginta na versión española coordinada polos profesores do CSIC Natalio Fernández Marcos e María Victoria Spottorno Díaz-Caro. Agora teño mediados os “libros históricos”, que son históricos no senso da Historia Sagrada máis que do materialismo histórico.

Hai quen di que Esdras volveu a Xerusalén antes que Nehemías, baixo Artaxerxes I. E hai quen di (Mircea Eliade entre outros) que Esdras volveu baixo Artaxerxes II e continuou co labor que iniciara Nehemías. Parece que Esdras foi un dos principais redactores ou compiladores da Torah e doutros textos bíblicos. Algúns textos que falan de Esdras omiten calquera referencia a Nehemías, pero no capítulo XLIX do Eclesiástico (Sirácida) enaltécese a Nehemías e a varios contemporáneos seus sen mencionar a Esdras.

Como dicía o Qohélet, nihil sub sole novum. Nada novo podo eu achegar sobre isto, así que vou citar un texto que me pareceu divertido.

Sempre souben que os músicos son unha fauna peculiar, e parece que xa o sabían en tempos antigos. Vede a proba no censo de Esdras II, 64-67 (o mesmo que hai, con pequenas variantes, en Nehemías VII, 66-69 e no “apócrifo” 1 Esdras V, 41-42). Este censo distingue entre persoas, escravos, músicos e (resto do) gando:

Toda la asamblea en total era de cuarenta y dos mil trescientas sesenta personas, sin contar sus siervos y sus siervas, que eran siete mil trescientos treinta y siete. También éstos tenían doscientos cantores y cantoras. Sus caballos eran setecientos treinta y seis; sus mulos, doscientos cuarenta y cinco; sus camellos, cuatrocientos treinta y cinco; sus asnos, seis mil setecientos veinte.

Os escravos tampouco contaban como persoas. Iso non é divertido pero si é un bo motivo de reflexión.

Advertisements

Baal-Zebub

O segundo libro dos Reis (cuarto libro dos Reinos na Septuaginta) empeza co rei Ocozías encamado e pedindo que consulten “a Baal-Zebub” se ha sobrevivir.

É curioso como se acumulan tantos ritos apotropaicos en tan poucas palabras.

O primeiro rito apotropaico é un eufemismo: o uso da palabra Báal, que significa “señor” ou “propietario”. Os devotos de moitos deuses dos pobos semíticos dicían adorar a Báal para evitar dicir os seus sagrados nomes (quizá por iso nos relatos bíblicos aparece ás veces Báal como se fose un único deus). Algo así pasou máis tarde no xudaísmo e no cristianismo co nome de Iavé. O propio Iavé é chamado Báal no topónimo Baal-perazim (2 Sam V, 20 e 1 Par XIV, 11).

O segundo rito apotropaico é un disfemismo: a transformación de Baal-Zebul, que significa “señor príncipe”, en Baal-Zebub, que significa “señor das moscas”. So falta un pequeno paso para chamarlle “señor da merda”.

O terceiro rito apotropaico está na Septuaginta, onde os traductores deberon de pensar que Zebub era o nome dun deus e aplicaron un novo eufemismo ao escribilo en grego, μυῖαν. Así figura na versión española da Septuaginta:

[…] Id y preguntad por medio de Báal, mosca provocación, dios de Akkarón, si sobreviviré a esta enfermedad mía […]

Curiosidades. Centos de anos máis tarde, os biógrafos de Xesús de Nazaret puxeron na súa boca a fórmula “Baal-Zebul” cun pequeno cambio na vocalización e quizá un cambio maior na teoloxía: “Beel-Zebul” era agora o “príncipe dos demos” (Mateo X, 25 e Lucas XI, 15). Unha novela de William Golding leva por título Lord of the Flies e fixéronse varias adaptacións cinematográficas da mesma.

Morley: “Thirsis” (violas da gamba)

Traio hoxe “Thirsis, let some pittie moue thee”, unha peza do madrigalista inglés Thomas Morley (ca. 1558 – 1602), transcrita aquí para tres violas da gamba. Os intérpretes son Francisco Luengo, Xurxo Varela e Julieta Viñas:

Hai partituras escaneadas e transcripcións desta peza na biblioteca de dominio público IMSLP. Alí podemos ver e descargar, por exemplo, a súa publicación orixinal: “Canzonets or Little Short Songs to Three Voyces” (1593).

Teraphim

Os teraphim eran ídolos (desde cranios a fetiches de madeira e metal), quizá usados na adiviñación (cleromancia). Probablemente eran imaxes de deuses do fogar análogos, por exemplo, aos penates romanos ou aos domovoy eslavos.

O antigo pobo de Israel usou os teraphim durante centos de anos a pesar dos intentos que fixeron algúns sacerdotes e reis por erradicar ese culto.

Raquel rouboulle a seu pai os teraphim en Xénese XXXI; e Micol meteu un teraphim na cama para enganar aos perseguidores de David (e salvarlle así a vida) en 1 Samuel XIX.

As leis “de Moisés” repiten a condena da idolatría en moitos lugares, por exemplo en Éxodo XX, Levítico XXVI ou Deuteronomio V, pero o rei Ioxías tivo que prohibir os teraphim explicitamente (2 Reis XXIII, 24) e centos de anos máis tarde os profetas aínda loitaban contra eles (Oseas III, 4; Zacarías X, 2).

Como anécdota, os traductores da Septuaginta deberon de percibir como escandaloso o feito de teren teraphim na casa Micol e o rei David, e escribiron κενοτάφια en 1 Samuel XIX, 13. Copio a versión española do CSIC:

Y tomó Melkhol los sarcófagos vacíos y los puso sobre la cama […]

Entre o eufemismo, a mentira piadosa e o rito apotropaico…

Moloch

Estou a ler a Septuaginta na traducción española coordinada polos filólogos do CSIC Natalio Fernández Marcos e María Victoria Spottorno Díaz-Caro. É unha lectura que mostra unha parte da pluralidade textual das primeiras biblias.

Algunhas variantes podemos atribuílas a erros. Outras debémolas á ideoloxía ou teoloxía de cada compilador, copista ou traductor. Como di a paremia portuguesa, quem conta um conto aumenta um ponto.

Traio hoxe un exemplo do Levítico: a prohibición do culto ao deus cananeo Moloch. A idolatría do deus Moloch parécenos hoxe especialmente noxenta porque exixe o sacrificio de nenos.

A primeira referencia está en Levítico XVIII, 21, que vén así na Vulgata:

De semine tuo non dabis ut consecretur idolo Moloch, nec pollues nomen Dei tui. Ego Dominus.

E así na King James Version:

And thou shalt not let any of thy seed pass through the fire to Molech, neither shalt thou profane the name of thy God: I am the Lord.

Pero os traductores orixinais da Septuaginta non transliteraron ao grego o nome propio Moloch e actuaron como se houbese un nome común coa mesma raíz hebrea “m-l-k”, que evoca os significados de “rei” ou “gobernante”. Traducen ἄρχων e isto é o que encontramos na versión española:

Y no entregarás algo de tu simiente para dar culto a un mandatario; y no profanarás el nombre santo. Yo soy el Señor.

Supoño que as persoas que traduciron o Levítico ao grego sentían tanto noxo pola idolatría que usaron un eufemismo. Unha práctica que me recorda os ritos apotropaicos.

Como curiosidade, a versión galega (SEPT) cambia o significado do versículo, e non sei o motivo, non lle encontro paralelos noutras biblias. Pero esa é outra historia e debe contarse noutro lugar.

Xurar en arameo

Un libro do teólogo Andrés Torres Queiruga, a quen admiro, leva por título Do terror de Isaac ao abbá de Xesús. A primeira parte do título refírese á lectura tradicional dun xuramento que fai Xacob no libro da Xénese (XXXI, 42.53).

O propio Queiruga recoñece que esa traducción non é segura, e de feito a versión galega da SEPT (aquí o texto sen notas) non trae “medo”, “temor” nin “terror” como a inmensa maioría das biblias, desde a Septuaginta á edición crítica NABRE, senón que trae “padriño” e indica en nota que pode ser tamén “parente” e incluso “terror”. Esta é a versión de SEPT:

“[…] [42] Se non estivese comigo o Deus de meu pai, o Deus de Abraham e Padriño de Isaac, despediríasme en baldeiro. Pero onte á noite Deus fixouse na miña aflición e no esforzo das miñas mans, e fíxome xustiza”.

[43] Labán respondeulle a Xacob: “As rapazas son miñas fillas, os seus fillos son meus, e meu é tamén o gando e todo o que ves. ¿Que poderei facer eu agora por estas miñas fillas e polos fillos que elas deron a luz? [44] Pero agora fagamos un pacto ti e mais eu, e que sirva de testemuño entre os dous”. Xacob colleu unha pedra e erixiuna como estela. [45] E díxolle á súa xente: “Collede aquí pedras”. [46] Eles xuntáronas, amoreáronas nunha mámoa e comeron onda ela. [47] Labán púxolle o nome de Iegar-Sahadutá e Xacob chamoulle Galaad.

[48] Labán dixo: “Esta mámoa é hoxe testemuña entre min e ti”. Por iso nomeouna Galaad. [49] Tamén a chamou Torre de Garda, pois dixo: “Que o Señor nos vixíe aos dous, cando nos vexamos afastados un do outro. [50] Se maltratas as miñas fillas e se tomas outras mulleres fóra delas, aínda que ninguén o vexa, Deus será testemuña entre nós”.

[51] E dixo tamén Labán: “Velaí esta mámoa e esta estela que erixín entre min e ti. [52] Sexa testemuña esta mámoa e testemuña esta estela de que nin eu as traspasarei cara ao teu lado, nin ti cara ao meu, para nos facermos mal. [53] O Deus de Abraham e o Deus de Nahor, Deus de nosos pais, xulgue entre nós”. E Xacob xurou polo Padriño de Isaac seu pai. […]

Resulta un evidente problema de interpretación que non teñamos outras referencias ao terror de Isaac (aínda que moitos sentiron a tentación de relacionalo coa akedah) nin de xuramentos realizados polo terror… ou polo padriño. Unha posibilidade interesante aparece no blog Hebrew in Israel:

[…] The word in question is פחד, which in its normal sense would mean “fear”. Most commentators translate the word to mean that Yaakov is taking an oath in the name of the God which his father fears. The problem with this is that we do not find any element of fear when it comes to the description of God and the patriarchs. Hence fear would be a problematic interpretation, and would possibly mean that it is not referring to God.

A possible meaning could be understood from the Aramaic setting of the story. Yaakov lived in an Aramaic speaking culture, and Lavan himself is called an Aramean and speaks Aramaic when he names the stones “יגר שהדותא”, which is the Aramaic equivalent of “גל עד” in Hebrew. What scholars want to claim is that the word פחד is not Hebrew and is derived from an Aramaic root pḫd which means “thigh”.

The argument made is that Yaakov was “invoking” an ancestral concept through the mentioning of the thigh of Isaac. The reason this is done is because any case where the line of a man (in this case Lavan and Yaakov) and his heritage is in jeopardy, he would invoke a thigh oath which is linked to the reproductive organs and by that he invokes the ancestors to protect the line (see verse 50).

The way this oath is made is by actually grabbing the private parts of the invoker and speaking the words. This understanding would also shed light on what happened with Avraham and his servant who, if this interpretation is correct, actually did grab hold of Avraham. In both the case of Avraham and Yaakov, we find an oath to not marry outside of the family. Lavan was protecting his line through his daughters by enforcing an oath on Yaakov that he would not marry anyone else, while Yaakov was invoking his family line to protect his interest. Both wills were achieved with one oath taken by Yaakov. […]

E vai ser que Xacob xurou en arameo. Porque si temos na biblia xuramentos ou promesas feitos polo procedemento que en galego chamariamos da “coxa” ou do “lomedro”, en español “del muslo”, en inglés “thigh oath”… No libro da Xénese, capítulo XXIV, Abraham fai xurar ao seu criado que non tomará para Isaac mulleres de fóra da familia. E no capítulo XLVII Xacob fai xurar a Xosé que non o enterrará en Exipto.

“Coxa” é eufemismo, e non debería estrañarnos porque tamén na nosa lingua “testemuña” e “testículos” comparten etimoloxía. Hai textos da Septuaginta (cito pola versión española do CSIC) onde se ve máis claro, como en Xénese XLVI, 26:

El total de las personas que entraron con Jacob en Egipto, los que habían salido de sus muslos, aparte de las mujeres de los hijos de Jacob, fueron en conjunto sesenta y seis.

Ou en Xénese XLIX, 10:

No faltará un jefe salido de Judá / ni guía salido de sus muslos […]

Ou en Xuíces VIII, 30:

Y Gedeón tuvo setenta hijos salidos de sus muslos […]

Ou en Deuteronomio XXVIII, 57, referido alí o eufemismo aos xenitais femininos:

y la placenta suya que salga por sus muslos y el niño que dé a luz […]

O que está claro é que en certa época e por algún motivo, que non sei explicar porque non son antropólogo, a endogamia foi moi importante para o pobo de Israel, e por iso hai xuramentos, bendicións, maldicións, leis e pecados arredor dela.

Guímaros

Hai uns días asistín a unha conferencia do antropólogo Rafael Quintía sobre os mitos dos mouros e da Moura.

Unhas cousas levan ás outras e, movido pola curiosidade que abriu esa conferencia, empecei a ler un libro que tiña na casa desde hai anos, Las leyendas tradicionales gallegas. É principalmente unha compilación de relatos encontrados en fontes escritas, pero tamén é en parte unha recollida etnográfica de Leandro Carré Alvarellos.

Unha das lendas narra un conflicto dos séculos XIV e XV, cando os habitantes da Pobra do Brollón se negaron a pagar tributo ao conde de Lemos. Parece que as xentes do lugar, desde aquel tempo, recibiron o alcume de guímaros. Así o entendo polo final do relato de Carré:

Y por este hecho fueron llamados en adelante Guímaros, esto es, rudos, ásperos y desconfiados.

No dicionario de dicionarios coordinado por Antón Santamarina a referencia máis antiga é precisamente de Leandro Carré Alvarellos, na primeira edición do seu Diccionario galego-castelán. Alí defínese “guímaro” como:

Vivo. Pillo, aprovechado.

Insiste nese significado Eladio Rodríguez González no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano:

Listo, agudo, vivo, perspicaz, despierto de imaginación y dotado de inteligencia. Diligente, activo, sagaz. Guicho.

A palabra non aparece, a día de hoxe, no dicionario da RAG. Tampouco está no español DRAE, nin nos portugueses que consultei (Porto Editora en papel, Priberam).

Entre o galego e o portugués está o dicionário Estraviz, que recolle para “guímaro” estes significados:

Esperto, agudo, vivo. Sem-vergonha, pícaro, em sentido carinhoso. Ativo, diligente, laborioso.

E para o plural “guímaros” o mencionado na lenda:

Nome aplicado aos habitantes da Póvoa de Brolhom (Lugo), que têm fama de valentes, rudes e desconfiados.

Desconfiado son eu tamén e proseguín a investigación. Encontrei que aos habitantes de Videmala, na provincia de Zamora, tamén lles din “guímaros”. Alí é hoxe un xentilicio popular, sen carácter de alcume pexorativo ou meliorativo.

Recordei a etimoloxía de Guimarães, disque bautizada co nome do seu fundador Vímara Peres.

Temos nas catro provincias galegas moitos topónimos formados a partir do nome xermánico Vimaro ou Guimaro: Guimaráns, Guimarás, Guimarei e outros.

Non son eu o primeiro en facer esta asociación de ideas: vexo na páxina do proxecto arqueolóxico “Castro de San Lourenzo” que o historiador Benito Vicetto, cando recolleu a lenda, puxo de xefe a un Guimaro.

Nihil sub sole novum.

Segundo o Dicionario galego dos nomes de Xosé Feixó Cid (ISBN 9788497820523) o nome significaba “cabalo de batalla”, e houbo un santo Vimarasio no século X. Disque foi un dos nove bispos que se retiraron ao mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil.

Notas

Lin tamén a versión da lenda dos guímaros que inclúe Manuel Amor Meilán na obra Geografía general del reino de Galicia. Carré e Amor parecen beber das mesmas fontes, que aínda non consultei pero que deixo anotadas para máis adiante: