Haec est victoria

Do meu paso polo coro de cámara “Festina lente” gardo bos recordos musicais e persoais, porque a calidade musical non era pouca (iso hai que agradecerllo especialmente ao director José Antonio Hoyos Silva) pero a calidade humana era aínda maior.

Unha das pezas que cantei nese coro foi a ensalada “La guerra”, composta por Mateo Flecha “el Viejo” (1481 – 1553) e publicada polo seu sobriño Mateo Flecha “el Joven” (ca. 1530 – 1604). O texto desta ensalada remata cunha cita da primeira epístola de Xoán:

Haec est victoria quae vincit mundum: fides nostra.

Cando o latín era a lingua litúrxica, este era un texto tan coñecido que podía aparecer cortado e xa se sobreentendía o final, como se ve nesta foto dun templo (hoxe abandonado) en Piateda:

Haec est victoria quae vincit mundum.

O outro día sorprendeume ver unha versión aínda máis abreviada, e sorprendeume sobre todo o lugar, unha pancarta nun estadio de fútbol:

Haec est victoria quae vincit.

Para resolver a miña perplexidade acudín a internet e dei coa resposta: os seareiros eran do Alavés e ese texto está na filacteria do escudo de Vitoria. ¿Coñecerán estes seareiros o significado orixinal do texto?

Parecido a este coro de Asís soaba o que cantabamos os “Festina lente” no 1996. Os amantes da música renacentista recoñecerán a cita que Mateo Flecha fai de Clément Janequin:

Advertisements

“Ex-libris”, soneto de J. A. Dávila

Traio hoxe o soneto “Ex-libris”, escrito polo poeta portorriqueño José Antonio Dávila Morales (1898 – 1941) e aparecido no libro Vendimia (1940). Eu non vin ese libro, tomei o soneto da Historia de la literatura puertorriqueña que editou Francisco Manrique Cabrera no 1969. Segundo esa Historia… Dávila naceu no 1899, pero eu poño 1898 de acordo coa Wikipedia e especialmente coa inscripción que na súa tumba os recorda a el e a seu pai, Virgilio Dávila Cabrera (1869 – 1943). Virgilio Dávila tamén foi poeta, e entre outras actividades desempeñou o cargo de alcalde de Bayamón entre o 1905 e o 1910.

Soy padre, planté un roble, y dejo escrito
este libro de versos; ni es sorpresa
que el alma quede entre sus hojas presa,
como si fuera un pétalo marchito.

Se ve en él que, en la vida, la aspereza,
tras mucho herirme, sonrió un poquito,
y que llevé metido en la cabeza
un afán de beberme el infinito.

Huyendo de mi sombra y de un recuerdo,
loco en pensares y en sentires cuerdo,
derramé en la poesía mi agonía.

Mas veo al cabo que el sentir más hondo
no se hizo verso; se quedó en el fondo.
¡Y siento que me ahoga todavía!

Citas contradictorias

Xa rematei o libro do que falaba hai uns días. Agora estou a ler un libro similar, que tamén fai divulgación científica a partir da táboa periódica dos elementos químicos. O autor é Sam Kean e o título orixinal é The Disappearing Spoon: And Other True Tales of Madness, Love, and the History of the World from the Periodic Table of the Elements. Eu leo a traducción española, “La cuchara menguante y otros relatos veraces de locura, amor y la historia del mundo a partir de la tabla periódica de los elementos” (ISBN 9788434413641).

Gustoume como explica, nas páxinas 31 e 32, que os electróns se esconden. Porque ás veces é frustrante aprender unha regra que está chea de excepcións, como neste caso a regra de Madelung para a configuración electrónica de capas e orbitais. A realidade sempre rompe as nosas teorías, modelos e esquemas, e aí está o traballo dos científicos, no que Karl Popper chamou falsación.

Aínda me gustou máis como explica, nas páxinas 73 e seguintes, como se forman nas estrelas os átomos dos distintos elementos. Non ten que ver coa explicación, pero dentro dela fálase dun artigo que encabezan dúas citas contradictorias recollidas en obras de Shakespeare. A primeira é de King Lear e di:

It is the stars, the stars above us govern our conditions.

A segunda é de Julius Caesar:

The fault, dear Brutus, is not in our stars, but in ourselves.

Estas citas son contradictorias porque os que falan son personaxes distintos en situacións distintas. Pode parecer obvio pero se non se entende isto non se desfai a disonancia cognitiva.

Acordeime aquí do erro que cometín tempo atrás cando xulguei citas soltas, descontextualizadas, de Platón e de Cicerón (De natura deorum) sen saber aínda que eran citas de diálogos nos que os autores fan falar a varios personaxes. E eses autores ás veces, incluso, poñen na boca dos personaxes palabras necias coa intención de poñelos en ridículo.

Sonetos de Darío Xohán Cabana

Entre os méritos do polígrafo Darío Xohán Cabana eu destacaría as traduccións ao galego de Petrarca, Dante e outros autores publicadas por Edicións da Curuxa.

Hoxe traio aquí dous sonetos de amor que el escribiu. Nótese no primeiro a reminiscencia do soneto II de Shakespeare, When forty winters shall besiege thy brow

Cando setenta invernos na túa frente
caven fondos agravios e regañas,
cando leves escrita polas cañas
a traxedia do tempo displicente;

cando o curso dos anos che amolente
a preciosa dureza das entrañas,
cando mesmo calvexen as marañas
que son coroa ó monte máis ardente;

cando a morte se pouse nos teus ombros
e todo sexa un resoar de escombros
e ruína certísima da rosa,

se eu sigo por aquén, amarei tanto
a túa decadencia, o teu quebranto,
que has de morrer pensándote fermosa.

O segundo soneto recorda a Petrarca (Canzoniere, LXI, Benedetto sia ’l giorno, e ’l mese, e l’anno). Penso que as citas e as paráfrases están xustificadas porque actualizan e anosan a beleza da cultura universal. E penso no que escribiu André Gide, xa está todo dito, pero como ninguén escoita é preciso comezar de novo. Cada artista leva dentro un Sísifo

Bendito sexa o ano, o mes, o día
que te encontrei no medio do camiño
e andabas escollendo a flor do espiño
sen te mancar na espiña que fería;

bendita sexa a hora en que eu prendía
no teu claro mirar de trigo e liño
e o instante en que probei o manseliño
mel da palabra túa de amavía:

bendito sexa o intre e o segundo
en que determinei ser teu amigo
e camiñar contigo polo mundo,

bendito sexa o porto e a cidade
onde embarquei pra navegar contigo
nun navío de amor e de saudade.

Recordos en verso: ano 2012

Aínda que escribín versos en varias épocas da miña vida, non gardo moitos deles. En parte porque para escribir sempre me gustou a repentización, a escrita sen retoques, aínda que sen chegar ao automatismo surrealista. Iso fai que os resultados saian espontáneos pero pobres en contido e cheos de ripios, porque ninguén improvisa ben sen dominio da linguaxe.

Hoxe o único que me importa é recordar os versos cos que quixen agasallar a Chus Souto, profesora (e mestra) que nos axudou a medrar cando o meu fillo tiña tres, catro e cinco anos. Os versos transmiten un contido profundo, xaora, son paráfrase dun poema de Khalil Gibran:

Teu fillo non é teu fillo,
é fillo da mesma vida,
que en desexo consumida
quixo arder con novo brillo.

Naceu nun absurdo mundo,
pero é xerme de sentido,
vivirá o descoñecido
e fará o mañá fecundo.

Ignoramos nos comezos
(case en branco está o papel)
cales han ser os seus vezos.

Non lle aforres os tropezos.
Sen guialo, terma del:
encontrará os enderezos.

Recordos en verso: curso 83-84

Tiña eu once anos e facía sexto curso cando sentín o meu primeiro namoramento. Hai quen ve o amor desde a perspectiva biolóxica e prefire falar de elección sexual. Quizá nun estudo científico haxa que obxectivar e analisar os fenómenos dun modo tan prosaico, eu hoxe so quero recordar os subxectivos e afectivos versos que escribín para aquela compañeira de ollos azuis e luminoso sorriso.

Non pretendo que estes versos sexan poesía ou que teñan máis valor que o da experiencia sacramental persoal –e pode que intransferible– que eu tiven, experiencia humilde pero ansiosa de infinito similar ás que describen, por exemplo, Leonardo Boff (Os sacramentos da vida e a vida dos sacramentos) e Raimon Panikkar (Experiencia de Dios).

Sonrisa de la mañana,
que asomas a la ventana,
me vienes a despertar.

Sonrisa de hora temprana,
como de iglesia campana,
sonríes al repicar.

Sonrisa enamorada,
que con embrujo encantada
me vino a enamorar.

Sigue ao códice

Estou a ler un libro que trata dos descubrimentos de varios elementos químicos, con referencias aos usos que tiveron na industria, nas artes plásticas e na literatura. O libro é de Hugh Aldersey-Williams e o título orixinal é Periodic Tales: A Cultural History of the Elements, from Arsenic to Zinc. Eu leo a traducción española, “La tabla periódica: La curiosa historia de los elementos” (ISBN 9788434405974).

Na páxina 392 encontramos que o químico William Ramsay, descubridor de cinco gases nobres, escribiu un artigo para defender as súas investigacións fronte aos escépticos. O que me chamou a atención é que, despois dun traballo empírico excelente, encabezase o artigo con este aforismo (recollido na obra Religio Medici publicada no 1643 por Thomas Browne):

Natura nihil agit frustra.

Este pensamento aparece xa en Aristóteles e reaparece moitas veces na Historia, vestido con distintas roupas, cada vez que un home de ciencia intenta absolutizar as súas intuicións, prexuízos ou crenzas: desde Natura abhorret a vacuo ata Natura non facit saltus ou o einsteniano “Deus non xoga aos dados”. Os galegos temos unha enxebre paremia que vén ao caso, non dar puntada sen fío.

Non so desexamos que o mundo teña senso, ademais odiamos estar equivocados e incluso facemos cherry picking. Pero a realidade mostra ser máis profunda e complicada que calquera percepción, teoría ou sistema humano.

A única actitude verdadeiramente científica é a que está sempre aberta á realidade, por discrepante ou contradictoria que poida ser respecto aos nosos prexuízos e teorías, como dicía o musicólogo Friedrich Ludwig:

Se un códice non segue as miñas teorías, sigue ao códice.