Bhagavad Gita

Rematei co volume dos libros históricos da Septuaginta (traducida ao español polo equipo do CSIC, ISBN 9788430117802) e aproveitei para retomar outras lecturas de Historia da Filosofía (Dióxenes Laercio traducido ao español por Carlos García Gual, ISBN 9788420676975) e de Historia da Relixión (varias obras de Mircea Eliade).

Ademais acabei de ler a versión galega da Bhagavad Gita (a “cántiga de Deus” incluída na Mahabharata). É unha publicación recente que debemos a Iván Sende e á colección Vétera de Rinoceronte Editora (ISBN 9788417388102). A obra é breve pero densa, sintetiza ensinanzas de varias escolas da teoloxía hinduísta. Para min faise máis intelixible grazas ás notas da edición.

Comento algúns parecidos que encontrei entre a Bhagavad Gita (en adiante, BG) e outros textos que coñecía anteriormente. O primeiro que me chamou a atención foi o paralelismo entre a encarnación de Xesús como Cristo e Deus-Fillo e a encarnación de Krishna, a un tempo avatar de Vishnu e Deus supremo. Incluso a linguaxe recorda á empregada nos textos xudeus e cristiáns.

BG VII, 6 (cf. Xn I, 3; Is XLI, 4; Rev XXII, 13 etc.):

Comprende que todas as criaturas proveñen de min, eu son o comezo e a fin do universo.

BG VII, 13.25 (cf. Xn I, 10; XIV, 17 etc.):

O mundo enteiro, baixo a ilusión destas tres calidades, é incapaz de recoñecerme, malia ser eu superior a elas e eterno. […] Aínda que son increado e imperecedoiro, o mundo, inmerso na confusión, é incapaz de recoñecerme.

BG VIII, 16 (cf. Xn III, 16; XI, 25; Dn XII, 2 etc.):

Todos os mundos por debaixo do reino de Brahma están atados ao renacemento, pero quen chega a min, Arjuna, non volve renacer.

BG IX, 4-5 (aquí pensei que volvía a Heráclito e o seu Ποταμοῖς τοῖς αὐτοῖς ἐμβαίνομέν τε καὶ οὐκ ἐμβαίνομεν, εἶμέν τε καὶ οὐκ εἶμεν…):

[…] Todos os seres habitan en min, mais eu non habito neles. E, con todo, os seres non habitan en min. […]

BG IX, 31-32 (cf. Xn VI, 39; XVII, 12; Gal III, 28 etc.):

[…] Ten por seguro que ningún dos meus devotos se perderá nunca. Aínda que proveñan de mala familia, ou sexan mulleres, vaishyas ou mesmo shudras […]

BG XVI, 8 (cf. Ps X, 4; Xer V, 12; e o salmo XIV, curiosamente duplicado no LIII, co seu dixit insipiens in corde suo non est deus):

Din [os ignorantes, os seres demoníacos] que o universo é irreal, carece de fundamento moral e non ten un creador. […]

Pirrón estudou cos magos e cos ximnosofistas, e antes Pitágoras estudou cos exipcios e cos magos. Pero é que Zarathustra e os Vedas recollen en grande parte tradicións orais moito máis antigas.

Repito o que dixo o Qohelet, que nihil sub sole novum e logo André Gide, toutes choses sont dites déjà; mais comme personne n’écoute, il faut toujours recommencer. Como no mito de Sísifo e no eterno retorno do samsara.

Advertisements

David e a lei

Un episodio narrado no segundo libro de Samuel, capítulo XXI mostra ao rei David entregando á morte a uns inocentes como castigo por algo que fixera seu pai. A primeira vista parece unha acción compatible co decálogo –os “dez mandamentos”– que di isto no capítulo XX do Éxodo ou no capítulo V do Deuteronomio:

[…] eu, o Señor teu Deus, son un Deus celoso. No caso dos que me aborrecen, eu castigo os pecados dos pais nos fillos, nos netos e nos bisnetos. Pero no caso dos que me aman e gardan os meus preceptos, eu mostro misericordia por todas as xeracións. […]

Unha mensaxe que se repite con pequenas variantes en Éxodo (XXXIV, 6-7), Números (XIV, 18) e Xeremías (XXXII, 18).

Pero hai que ter en conta que a lei e a teoloxía tiveron a súa evolución, e ás veces é difícil separar os distintos estratos nuns textos que pasaron por tantas mans.

En primeiro lugar, a teoloxía primitiva encontrou axiña o problema da retribución, esa que aínda lle tardaba ao Qohélet (VIII, 11) cando dicía:

[…] se a sentenza por un mal proceder non se executa de seguido, os homes collen folgos para facer o mal […] cousa absurda na terra: xustos aos que lles vai coma se obrasen coma impíos; impíos aos que lles vai coma se fixesen igual cós xustos. […]

Postular un distanciamento entre o pecado e o castigo foi necesario para manter a fe dos israelitas no dogma central da súa teoloxía: a intervención de Iavé na Historia, a providencia, a retribución.

En segundo lugar, o episodio do rei David ten unha estructura mítica, e comparte coa primitiva referencia do decálogo un matiz alleo á xustiza humana. Repárese en que o David mítico executa un rito apotropaico que intenta aplacar a ira de Iavé, e di o narrador que o conseguiu:

[…] e despois diso compadeceuse Deus da terra.

Séculos máis tarde os compiladores ou redactores da torah loitaron contra os sacrificios humanos e deixaron ben claro que non se pode castigar aos fillos polos delictos dos pais. Véxase no Deuteronomio (XXIV, 16):

Non se condenará á morte os pais por culpa dos fillos, nin se condenará á morte os fillos por culpa dos pais: condenarase á morte a cada un polo seu pecado.

Esta lei recórdase no segundo libro dos Reis (XIV, 6) e no seu paralelo do segundo libro das Crónicas (XXV, 4). E tamén se recorda no libro do profeta Ezequiel (XVIII, 20), que achega unha teoloxía máis avanzada.

As interpretacións literais dos textos sagrados levan facilmente a conclusións aberrantes e absurdas. Sabíao ben Xesús de Nazaret. Cando lle preguntaron, no capítulo IX de Xoán, quen cometera o pecado para que un home nacese cego, se fora el ou foran seus pais, respondeu:

Nin pecou el nin seus pais.

Hai males cuxas causas é difícil coñecer e controlar. Pero limitarse a atribuír os nosos males a causas descoñecidas e incontrolables como a “vontade de Deus” pode conducir ao pesimismo, á inacción, á indolencia, á superstición, ao pensamento máxico.

Persoas, escravos, músicos e gando

Estou a ler a Septuaginta na versión española coordinada polos profesores do CSIC Natalio Fernández Marcos e María Victoria Spottorno Díaz-Caro. Agora teño mediados os “libros históricos”, que son históricos no senso da Historia Sagrada máis que do materialismo histórico.

Hai quen di que Esdras volveu a Xerusalén antes que Nehemías, baixo Artaxerxes I. E hai quen di (Mircea Eliade entre outros) que Esdras volveu baixo Artaxerxes II e continuou co labor que iniciara Nehemías. Parece que Esdras foi un dos principais redactores ou compiladores da Torah e doutros textos bíblicos. Algúns textos que falan de Esdras omiten calquera referencia a Nehemías, pero no capítulo XLIX do Eclesiástico (Sirácida) enaltécese a Nehemías e a varios contemporáneos seus sen mencionar a Esdras.

Como dicía o Qohélet, nihil sub sole novum. Nada novo podo eu achegar sobre isto, así que vou citar un texto que me pareceu divertido.

Sempre souben que os músicos son unha fauna peculiar, e parece que xa o sabían en tempos antigos. Vede a proba no censo de Esdras II, 64-67 (o mesmo que hai, con pequenas variantes, en Nehemías VII, 66-69 e no “apócrifo” 1 Esdras V, 41-42). Este censo distingue entre persoas, escravos, músicos e (resto do) gando:

Toda la asamblea en total era de cuarenta y dos mil trescientas sesenta personas, sin contar sus siervos y sus siervas, que eran siete mil trescientos treinta y siete. También éstos tenían doscientos cantores y cantoras. Sus caballos eran setecientos treinta y seis; sus mulos, doscientos cuarenta y cinco; sus camellos, cuatrocientos treinta y cinco; sus asnos, seis mil setecientos veinte.

Os escravos tampouco contaban como persoas. Iso non é divertido pero si é un bo motivo de reflexión.

Baal-Zebub

O segundo libro dos Reis (cuarto libro dos Reinos na Septuaginta) empeza co rei Ocozías encamado e pedindo que consulten “a Baal-Zebub” se ha sobrevivir.

É curioso como se acumulan tantos ritos apotropaicos en tan poucas palabras.

O primeiro rito apotropaico é un eufemismo: o uso da palabra Báal, que significa “señor” ou “propietario”. Os devotos de moitos deuses dos pobos semíticos dicían adorar a Báal para evitar dicir os seus sagrados nomes (quizá por iso nos relatos bíblicos aparece ás veces Báal como se fose un único deus). Algo así pasou máis tarde no xudaísmo e no cristianismo co nome de Iavé. O propio Iavé é chamado Báal no topónimo Baal-perazim (2 Sam V, 20 e 1 Par XIV, 11).

O segundo rito apotropaico é un disfemismo: a transformación de Baal-Zebul, que significa “señor príncipe”, en Baal-Zebub, que significa “señor das moscas”. So falta un pequeno paso para chamarlle “señor da merda”.

O terceiro rito apotropaico está na Septuaginta, onde os traductores deberon de pensar que Zebub era o nome dun deus e aplicaron un novo eufemismo ao escribilo en grego, μυῖαν. Así figura na versión española da Septuaginta:

[…] Id y preguntad por medio de Báal, mosca provocación, dios de Akkarón, si sobreviviré a esta enfermedad mía […]

Curiosidades. Centos de anos máis tarde, os biógrafos de Xesús de Nazaret puxeron na súa boca a fórmula “Baal-Zebul” cun pequeno cambio na vocalización e quizá un cambio maior na teoloxía: “Beel-Zebul” era agora o “príncipe dos demos” (Mateo X, 25 e Lucas XI, 15). Unha novela de William Golding leva por título Lord of the Flies e fixéronse varias adaptacións cinematográficas da mesma.

Morley: “Thirsis” (violas da gamba)

Traio hoxe “Thirsis, let some pittie moue thee”, unha peza do madrigalista inglés Thomas Morley (ca. 1558 – 1602), transcrita aquí para tres violas da gamba. Os intérpretes son Francisco Luengo, Xurxo Varela e Julieta Viñas:

Hai partituras escaneadas e transcripcións desta peza na biblioteca de dominio público IMSLP. Alí podemos ver e descargar, por exemplo, a súa publicación orixinal: “Canzonets or Little Short Songs to Three Voyces” (1593).

Teraphim

Os teraphim eran ídolos (desde cranios a fetiches de madeira e metal), quizá usados na adiviñación (cleromancia). Probablemente eran imaxes de deuses do fogar análogos, por exemplo, aos penates romanos ou aos domovoy eslavos.

O antigo pobo de Israel usou os teraphim durante centos de anos a pesar dos intentos que fixeron algúns sacerdotes e reis por erradicar ese culto.

Raquel rouboulle a seu pai os teraphim en Xénese XXXI; e Micol meteu un teraphim na cama para enganar aos perseguidores de David (e salvarlle así a vida) en 1 Samuel XIX.

As leis “de Moisés” repiten a condena da idolatría en moitos lugares, por exemplo en Éxodo XX, Levítico XXVI ou Deuteronomio V, pero o rei Ioxías tivo que prohibir os teraphim explicitamente (2 Reis XXIII, 24) e centos de anos máis tarde os profetas aínda loitaban contra eles (Oseas III, 4; Zacarías X, 2).

Como anécdota, os traductores da Septuaginta deberon de percibir como escandaloso o feito de teren teraphim na casa Micol e o rei David, e escribiron κενοτάφια en 1 Samuel XIX, 13. Copio a versión española do CSIC:

Y tomó Melkhol los sarcófagos vacíos y los puso sobre la cama […]

Entre o eufemismo, a mentira piadosa e o rito apotropaico…

Moloch

Estou a ler a Septuaginta na traducción española coordinada polos filólogos do CSIC Natalio Fernández Marcos e María Victoria Spottorno Díaz-Caro. É unha lectura que mostra unha parte da pluralidade textual das primeiras biblias.

Algunhas variantes podemos atribuílas a erros. Outras debémolas á ideoloxía ou teoloxía de cada compilador, copista ou traductor. Como di a paremia portuguesa, quem conta um conto aumenta um ponto.

Traio hoxe un exemplo do Levítico: a prohibición do culto ao deus cananeo Moloch. A idolatría do deus Moloch parécenos hoxe especialmente noxenta porque exixe o sacrificio de nenos.

A primeira referencia está en Levítico XVIII, 21, que vén así na Vulgata:

De semine tuo non dabis ut consecretur idolo Moloch, nec pollues nomen Dei tui. Ego Dominus.

E así na King James Version:

And thou shalt not let any of thy seed pass through the fire to Molech, neither shalt thou profane the name of thy God: I am the Lord.

Pero os traductores orixinais da Septuaginta non transliteraron ao grego o nome propio Moloch e actuaron como se houbese un nome común coa mesma raíz hebrea “m-l-k”, que evoca os significados de “rei” ou “gobernante”. Traducen ἄρχων e isto é o que encontramos na versión española:

Y no entregarás algo de tu simiente para dar culto a un mandatario; y no profanarás el nombre santo. Yo soy el Señor.

Supoño que as persoas que traduciron o Levítico ao grego sentían tanto noxo pola idolatría que usaron un eufemismo. Unha práctica que me recorda os ritos apotropaicos.

Como curiosidade, a versión galega (SEPT) cambia o significado do versículo, e non sei o motivo, non lle encontro paralelos noutras biblias. Pero esa é outra historia e debe contarse noutro lugar.